در زندگی معاصر، موفقیت دیگر صرفاً نتیجه تلاش یا استعداد نیست، بلکه حاصل نوع نگرش ما به آینده است. انسانها جهان را از پشت عینک ذهنی خود میبینند؛ برای برخی این عینک روشن و امیدوارانه است، و برای برخی دیگر تاریک و محتاط. پرسش بنیادین این است که کدام نگرش؟ – خوشبینی بهتر است یا بدبینی ؟–
شواهد علمی جدید نشان میدهد خوشبینی، یعنی انتظار کلی نسبت به وقوع رویدادهای مثبت، با سلامت روان، عملکرد شغلی و تابآوری در برابر استرس ارتباط مستقیم دارد. در مقابل، بدبینی – تمرکز بر احتمال شکست یا خطر – گاه به آمادگی بیشتر برای موقعیتهای چالشبرانگیز منجر میشود. اما بررسی پژوهشهای اخیر در روانشناسی شخصیت و علوم اعصاب رفتاری (مانند Ward & Chopik, 2025؛ de Moor et al., 2024) آشکار کرده است که بهترین رویکرد نه در یکی از دو سر طیف، بلکه در «تعادل واقعبینانه» میان آنهاست.
بهطور خلاصه، خوشبینی واقعبینانه به ما اجازه میدهد ضمن حفظ امید، محدودیتها را نیز ببینیم، از خطاها درس بگیریم و در برابر ناملایمات، انعطافپذیرتر باشیم. این مقاله با تکیه بر دادههای پژوهشی اخیر، نشان میدهد که چگونه خوشبینی واقعبینانه میتواند همزمان موتور انگیزش و سپر محافظ ذهن در برابر استرس باشد.
بررسی ادبیات: شواهد علمی اخیر: خوشبینی بهتر است یا بدبینی
تحقیقات گسترده در دهه اخیر نشان میدهد که خوشبینی با سازوکارهای روانزیستی مشخصی مانند تنظیم بهتر محور استرس (هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال)، ترشح کمتر کورتیزول و افزایش سروتونین و دوپامین همراه است. این عوامل به بهبود خلق، عملکرد شناختی و انگیزش منجر میشوند.
در مطالعهای در سال ۲۰۲۵، مشخص شد افراد خوشبین در مقایسه با افراد بدبین، نه تنها طول عمر بیشتری دارند بلکه در تفسیر شکستها نیز انعطاف بیشتری نشان میدهند. آنان ناکامی را موقتی و اصلاحپذیر میدانند و در نتیجه سریعتر به تعادل روانی بازمیگردند. این الگو با نظریه اسناد علی همخوان است که بیان میکند خوشبینها علل شکست را بیرونی و گذرا میپندارند، در حالی که بدبینها آن را به ناتوانی شخصی نسبت میدهند.
در حوزه تابآوری نیز، پژوهشهای عصبروانشناختی نشان دادهاند که خوشبینی با فعالیت بیشتر قشر پیشپیشانی مرتبط است؛ ناحیهای که در کنترل هیجان و تصمیمگیری منطقی نقش دارد. در بحرانهایی مانند همهگیری کووید-۱۹، این ویژگی موجب میشود فرد تهدیدها را واقعبینانه ارزیابی و واکنش سازگارانهتری اتخاذ کند. خوشبینی بهتر است یا بدبینی
از سوی دیگر، مفهوم «بدبینی دفاعی» نشان داده که بدبینی همیشه منفی نیست. در شرایط پراضطراب، پیشبینی سناریوهای بد و برنامهریزی برای آنها اضطراب را کاهش داده و عملکرد را بهبود میدهد. این نوع بدبینی، مکانیسمی خودتنظیمی است که بهویژه در افراد مضطربتر، میتواند نتایج کوتاهمدت مطلوبی ایجاد کند.
با وجود برجستهبودن نقش خوشبینی در موفقیت، بدبینی نیز کارکردهایی ضروری و تکاملی دارد که نباید نادیده گرفته شود. بدبینی بهعنوان سازوکاری هشداردهنده، به فرد کمک میکند خطرات بالقوه را پیشبینی کرده و تصمیمهای محافظهکارانهتری بگیرد. در موقعیتهای پرریسک یا ناشناخته، ذهن بدبین تمایل دارد سناریوهای منفی را در نظر گیرد و برای آنها آماده شود؛ امری که احتمال آسیب یا شکست را کاهش میدهد. این رویکرد، بهویژه در تصمیمگیریهای مالی، پزشکی یا مدیریتی که هزینهٔ خطا بالا است، نقش حفاظتی دارد. از این منظر،
بدبینی نوعی واقعگرایی احتیاطی است که با پرهیز از خوشبینی افراطی، زمینهٔ ارزیابی دقیقتر واقعیت و واکنش سنجیدهتر در برابر تهدیدها را فراهم میکند.
در بعد ژنتیکی، پژوهشها نشان میدهد گرایش به خوشبینی و بدبینی تا حدودی موروثی است، اما تجربههای زیسته و موقعیتهای زندگی، اثر تعیینکنندهتری دارند. ورود به بازار کار، شکستهای عاطفی یا مواجهه با موفقیتهای بزرگ، میتواند این گرایشها را در طول عمر بازتنظیم کند. خوشبینی همچنین با وضوح بیشتر مفهوم از خود، یعنی درک روشنتر از اهداف و ارزشهای فردی، همبستگی دارد که یکی از پایههای موفقیت حرفهای است.
خوشبینی واقعبینانه؛ تعادل خردمندانه میان امید و احتیاط
در نقطه میانی طیف میان خوشبینی افراطی و بدبینی محافظهکارانه، مفهومی قرار دارد که روانشناسان آن را «خوشبینی واقعبینانه» مینامند (Armor & Taylor, 2002). این نگرش ترکیبی از امیدواری و ارزیابی منطقی است؛ فرد ضمن باور به امکان موفقیت، خطرات و موانع را نیز در محاسبات خود لحاظ میکند.
مطالعات متعددی نشان دادهاند که خوشبینی واقعبینانه بیش از هر شکل دیگری از نگرش مثبت، با موفقیت پایدار ارتباط دارد. بر اساس پژوهش Peterson & Chang (2022)، افراد واقعبینِ خوشبین در تصمیمگیریهای مالی و شغلی ریسکهای معقولتری میپذیرند، از شکستها درس میگیرند و احتمال بازگشتشان از بحرانها تا ۴۰ درصد بیشتر است. از دیدگاه شناختی، این افراد به جای نادیدهگرفتن تهدیدها، آنها را به شکل فرصتهای یادگیری بازسازی ذهنی میکنند.
از نظر عصبشناختی، این الگو با تعادل میان دو سامانه مغزی مرتبط است: سامانه پاداش (دوپامینرژیک) که با انگیزش و امید فعال میشود، و سامانه هشدار (آمیگدال) که به خطر واکنش نشان میدهد. در خوشبینی واقعبینانه، این دو سیستم در تعادلاند؛ نه چنان غلبه پاداش که فرد خطر را نبیند، و نه چنان غلبه هشدار که فرد فلج از ترس تصمیمگیری شود. خوشبینی بهتر است یا بدبینی
در نتیجه، خوشبینی واقعبینانه نه سادهدلی است و نه ترس، بلکه هوشمندی هیجانی است: دیدن امکان پیشرفت در دل واقعیت. این نگرش در محیطهای پویا و رقابتی، عامل افزایش نوآوری، تصمیمگیری اخلاقی و رهبری اثربخش شناخته میشود. در رواندرمانی نیز، آموزش خوشبینی واقعبینانه به عنوان رویکردی کاربردی در درمان افسردگی و افزایش رضایت از زندگی توصیه شده است.
بحث اعتماد و نقش آن در موفقیت
موفقیت، چه در عرصه حرفهای و چه در زندگی شخصی، بهطور فزایندهای با نگرش ما نسبت به آینده گره خورده است. خوشبینان معمولاً اهداف را پیگیرانهتر دنبال میکنند، از شکستها درس میگیرند و شبکههای حمایتی اجتماعی گستردهتری دارند. بدبینان، در مقابل، اگرچه از بروز خطاهای پرهزینه جلوگیری میکنند، اما در بلندمدت ممکن است انگیزش و ابتکار خود را از دست بدهند.
اعتماد (trust) و خوشبینی پیوند تنگاتنگی دارند و نقش محوری در تعاملات انسانی ایفا میکنند. خوشبینی معمولاً زمینهساز اعتماد است، زیرا فرد خوشبین احتمال نیت خیر و همکاری دیگران را بالاتر میداند. این اعتماد، در نظریه بازیها، عامل تعیینکننده در گذار از رقابت به همکاری است. خوشبینی بهتر است یا بدبینی
من در رمان 2065 نمونه ای ادبی از این موضوع علمی را در قالب داستان ارایه دادهام. در بخشی از داستان، وحید در زندان قرار دارد و هوش مصنوعی ادگار از او میخواهد علیه متئو شهادت دهد تا از مجازات سنگین نجات یابد. وحید در این نقطه با معمایی کلاسیک روبهرو است: اگر سکوت کند و متئو نیز سکوت کند، هر دو آسیب کمتری میبینند (همکاری متقابل). اما اگر یکی خیانت کند و دیگری نه، خائن نجات مییابد و همکارش مجازات میشود. در صورتی که هر دو خیانت کنند، هر دو بازندهاند.
از دیدگاه نظریه بازیها، این موقعیت معادل بازی زندانی (Prisoner’s Dilemma) در قالبی فلسفی و روانشناختی است. انتخاب وحید میان «خیانت برای نجات خود» یا «سکوت در وفاداری به دیگری» همان دو راهبرد اصلی بازی است. ادگار، مانند ناظر بیرونی بازی، با وعدهی پاداش و تهدید به مجازات، سعی دارد تصمیم وحید را به سمت منفعت شخصی سوق دهد. اما وحید با انتخاب سکوت، بهجای تصمیم ابزاری، اعتماد اخلاقی را برمیگزیند. او در سطح ظاهری میبازد، اما در سطح اخلاقی و انسانی پیروز است—چراکه وفاداری و اعتماد را حفظ میکند.
در این معنا، خوشبینی واقعی، همان ایمان به امکان اعتماد در جهانی است که منطقش بر سود شخصی بنا شده است. نظریه بازیها نشان میدهد که در تعاملهای تکرارشونده، همکاری و اعتماد در بلندمدت بازده بیشتری دارند. اما رمان ۲۰۶۵ بُعد انسانی این واقعیت را آشکار میکند: گاهی تنها عامل شکست چرخه بیاعتمادی، یک تصمیم اخلاقی است.
با وجود این، هیچ نگرشی بهتنهایی کافی نیست. خوشبینی واقعبینانه همان نقطه تعادل حیاتی است که اجازه میدهد فرد با چشم باز امیدوار باشد. این رویکرد، افراد را به ارزیابی دقیق شرایط، برنامهریزی استراتژیک و واکنش انعطافپذیر در برابر شکستها هدایت میکند. به بیان دیگر، واقعگرایی بدون امید منجر به رکود میشود، و امید بدون واقعگرایی به توهم.
نتیجهگیری خوشبینی بهتر است یا بدبینی
جمعبندی شواهد علمی نشان میدهد که خوشبینی – بهویژه در قالب واقعبینانه – عامل مؤثرتر و پایدارتر در موفقیت است. این نگرش تابآوری ذهنی، سلامت روان، خلاقیت و کیفیت روابط را تقویت میکند. بدبینیِ دفاعی میتواند در مقاطع خاص، همچون ابزار تنظیم اضطراب، مفید باشد، اما تداوم آن مانع رشد میشود.
برای پرورش خوشبینی واقعبینانه، تمرینهایی مانند بازنویسی شناختی، ثبت روزانه موفقیتهای کوچک، و گفتوگوی درونی مثبت توصیه میشود. مداخلات مبتنی بر ذهنآگاهی نیز به تقویت آگاهی هیجانی و کاهش خطای ادراک تهدید کمک میکنند.
در نهایت، موفقیت حاصل انکار مشکلات نیست، بلکه نتیجه ایمان به امکان اصلاح آنهاست؛ نیمی از لیوان که پر است، و نیم دیگر که با تلاش، پر میشود.
منابع
- Ward, M. A., & Chopik, W. J. (2025). Optimism/pessimism and associations with life event perceptions. PLOS One. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0321128
- Oh, J., et al. (2025). Psychology Professor Publishes Study on How Optimism and Pessimism Influence Well-Being. Journal of Research in Personality. https://news.syr.edu/2025/03/05/psychology-professor-publishes-study-on-how-optimism-and-pessimism-influence-well-being/
- de Moor, E. L., et al. (2024). Changes in optimism and pessimism in response to life events. European Journal of Personality. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7405987/
- Siewert, A. (2025). Optimism and pessimism: a concept for behavioural ecology. Biological Reviews. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/brv.13178
- Norem, J. K., & Cantor, N. (2023). Untangling the role of optimism, pessimism and coping influences on student mood. Innovations in Education and Teaching International. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14703297.2023.2260780
- Ondra, P., et al. (2021/2023). The association of optimism and pessimism and all-cause mortality. Personality and Individual Differences. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S019188692100163X
بدون دیدگاه